Gözlük tek başına tedavi olabilir mi?

Göz tembelliği tanısını duyan ailelerin aklına ilk gelen genellikle göz bandıdır. Oysa tembelliğin kaynağı gözün odaklama kusuruysa, sıranın en başında çok daha sade bir şey durur: doğru numaralı bir gözlük.

Bu yazı gözlüğün neden başlı başına bir tedavi sayıldığını, tek başına ne kadar iş gördüğünü ve ilk aylarda nelerin beklendiğini anlatıyor. Numara ve tedavi planı her zaman göz hekiminizin işidir.

Ambliyopi, görme sisteminin geliştiği yıllarda beyne net bir görüntü ulaşmadığında yerleşir. Bir gözün numarası diğerinden belirgin biçimde farklıysa ya da iki gözde birden yüksek hipermetropi veya astigmatizma varsa, beynin eline sürekli bulanık bir görüntü geçer ve o göz geri planda kalır.

Gözlük tam da bu zincirin ilk halkasını onarır: retinaya düşen görüntü netleşir ve beyin ilk kez çalışacak düzgün bir malzeme bulur. Buradaki gözlük bir koltuk değneği değil, gelişimin ihtiyaç duyduğu ham maddedir.

Ayrımı görmek işe yarar: kapama ya da dikoptik eğitim, beynin zayıf gözü kullanmasını sağlamaya çalışır. Gözlük ise o gözün iletebileceği görüntünün kalitesini yükseltir. Biri diğerinin yerine geçmez.

Cevap çoğu ailenin beklediğinden güçlüdür. Pediatric Eye Disease Investigator Group'un çalışmasında, daha önce hiç tedavi görmemiş anizometropik ambliyopisi olan 3 ile 7 yaş arasındaki 84 çocuğa yalnızca gözlük verildi. Çocukların %77'sinde görme keskinliği en az iki sıra düzeldi, %27'sinde ambliyopi tamamen geçti (Cotter ve ark., Ophthalmology, 2006).

Aynı çalışmanın ikinci dikkat çekici bulgusu süreyle ilgili: düzelme birkaç haftada bitmedi, bazı çocuklarda 30 haftaya kadar sürdü. Gözlüğün etkisini görmek sabır ister ve erken verilen bir "işe yaramadı" kararı çoğu zaman gerçekten erkendir.

Gözlüğün ilk verildiği dönemde görmenin kademe kademe düzelmesine refraktif adaptasyon denir. Hekiminiz bu dönemde genellikle ek bir tedavi başlatmadan aralıklarla ölçüm yapar ve düzelmenin nerede durduğunu izler.

Bu dönemin tek şartı gözlüğün gerçekten takılmasıdır. Günün büyük bölümünde takılmayan bir gözlük, tedavi edilmemiş bir kırma kusuruyla aynı kapıya çıkar.

Çocuklarda numara, damla ile yapılan sikloplejik refraksiyonla belirlenir; damla odak kaslarını geçici olarak gevşetip gerçek numarayı görünür kılar. Damlalı muayene bu yüzden gözlüğün doğru çıkması için kritik bir adımdır.

Gözlük gözü tembelleştirir mi? Hayır, tersi doğrudur. Tembellik net görüntünün yokluğunda yerleşir; gözlük o görüntüyü sağlayan şeydir.

Ömür boyu takmak gerekir mi? Kusurun türüne bağlıdır. Çocuklukta görülen hipermetropi büyümeyle azalabilirken miyopi genellikle kalıcıdır. Ambliyopi düzelse bile gözlük ihtiyacı sürebilir; bunlar ayrı sorulardır.

Şaşılığı da düzeltir mi? Bazı tablolarda evet. Akomodatif içe kaymada hipermetropi numarasının düzeltilmesi kaymayı belirgin biçimde azaltabilir, kimi çocukta tamamen ortadan kaldırır.

Numara düşükse yine de gerekli mi? İki göz arasındaki fark küçük görünse bile önemli olabilir, çünkü ambliyopiyi doğuran şey çoğu zaman farkın kendisidir.

Bir noktada düzelme durur ve iki göz arasındaki fark kapanmadan kalırsa, tedaviye gözlüğün üzerine bir şey eklenir: dikoptik eğitim, kapama ya da atropin damlası. Buradaki kelime "üzerine"dir, hiçbiri gözlüğün yerini almaz.

Dikoptik eğitim de gözlük takılarak yapılır. İki gözü birlikte çalıştıran bir program, ancak her iki gözün ilettiği görüntü mümkün olan en net hâldeyken anlam taşır. Bizim yaklaşımımız düzeltilmiş görüntünün üstüne kurulur, onunla yarışmaz.