De kritieke periode: de jaren waarin zien wordt opgebouwd

Zodra het over een lui oog gaat, komt vroeg of laat de leeftijd ter sprake. De reden is dat het visuele systeem bij de geboorte niet af is.

De ogen vangen vanaf dag één licht op, maar de hersenverbindingen die dat licht betekenis geven worden over jaren gebouwd, op geleide van het beeld dat binnenkomt. Die bouwfase heet de kritieke periode.

Het antwoord komt uit een van de bekendste experimenten uit het zienonderzoek. Wiesel en Hubel onderzochten wat er gebeurt als één oog vroeg in de ontwikkeling van zijn beeld wordt beroofd, door afzonderlijke cellen in de visuele cortex af te leiden (Wiesel en Hubel, Journal of Neurophysiology, 1963).

De uitkomst was opvallend: het aantal cellen dat op het beroofde oog reageerde was fors gedaald. Het oog zelf was intact. Wat veranderd was, was de vertegenwoordiging van dat oog in de cortex.

Het doorslaggevende detail was de timing. Dezelfde deprivatie buiten het ontwikkelingsvenster gaf niet hetzelfde effect. Het probleem was niet de deprivatie op zich, maar wanneer die plaatsvond.

Dit werk verklaart waarom amblyopie wordt behandeld als een ontwikkelingsprobleem en niet als een ziekte van het oog.

Eén datum bestaat niet. Verschillende visuele functies volgen eigen tijdschema's, en die overlappen elkaar.

De basisscherpte wordt het vroegst gevormd. Daarom heeft alles wat het beeld in de eerste maanden blokkeert, zoals aangeboren cataract, de zwaarste gevolgen en vraagt het het snelste ingrijpen.

Functies die op samenwerking van beide ogen berusten, dieptezien voorop, hebben eveneens een vroeg gevoelig venster. Dat verklaart het gewicht dat aan het vroeg opmerken van scheelzien wordt gegeven.

De gevoeligheid gaat niet als een lichtknop uit, ze loopt geleidelijk af. Een harde leeftijdsgrens noemen zou het verschijnsel scherper laten lijken dan het is.

Het gangbare verhaal luidt dat er na een bepaalde leeftijd niets meer te doen valt. Dat is een sterkere bewering dan de gegevens dragen.

Wat afneemt is niet het bestaan van plasticiteit maar het gemak waarmee je die bereikt. Dezelfde verandering vraagt meer herhaling, meer tijd en een gerichtere prikkel.

Er is dan ook winst beschreven bij volwassenen met amblyopie: dichoptische benaderingen die beide ogen samen laten werken lieten zien dat het volwassen brein op zulke training kan reageren (Li e.a., Current Biology, 2013).

De juiste formulering is deze: de vroege jaren vormen het gunstigste venster, niet het enige.

Ten eerste heeft het controleschema een echte reden. Vroeg opgespoorde amblyopie herstelt meestal sneller en met minder moeite.

Ten tweede betekent een late diagnose niet dat proberen zinloos is. Leeftijd dient om verwachting en duur af te stemmen, niet om behandeling uit te sluiten.

Ten derde vraagt plasticiteit herhaling. Korte, regelmatige sessies die maandenlang worden volgehouden zijn meer waard dan een plan dat op papier perfect is en nooit wordt uitgevoerd. Of een methode werkelijk vol te houden is, hoort bij haar belangrijkste eigenschappen.