Kritik dönem: görmenin kurulduğu yıllar

Göz tembelliği söz konusu olduğunda her konuşmanın bir yerinde yaş devreye girer. Bunun nedeni, görme sisteminin doğuştan tamamlanmış gelmemesidir.

Gözler ışığı ilk günden itibaren toplar, ama o bilgiyi çözecek olan beyin bağlantıları yıllar içinde ve gelen görüntüye göre kurulur. Bu kurulum dönemine kritik dönem denir.

Sorunun cevabı görme araştırmalarının en bilinen deneylerinden gelir. Wiesel ve Hubel, gelişimin erken evresindeki yavru kedilerde bir gözün görüntüden yoksun bırakılmasının etkisini görme korteksindeki tek tek hücreleri kaydederek incelediler (Wiesel ve Hubel, Journal of Neurophysiology, 1963).

Sonuç çarpıcıydı: yoksun bırakılan göze yanıt veren hücrelerin sayısı belirgin biçimde azalmıştı. Gözün kendisi sağlamdı; değişen şey, kortekste o gözün temsiliydi.

Belirleyici ayrıntı zamanlamaydı. Aynı yoksunluk gelişim penceresi dışında uygulandığında benzer bir etki oluşmuyordu. Yani sorun yoksunluğun kendisi değil, ne zaman yaşandığıydı.

Bu çalışmalar ambliyopinin neden bir göz hastalığı değil, bir gelişim sorunu olarak ele alındığını açıklar.

Tek bir tarih yoktur. Farklı görme işlevlerinin farklı takvimleri vardır ve bunlar iç içe geçer.

Temel görme keskinliği en erken dönemde şekillenir; bu yüzden bebeklikte görüntüyü engelleyen bir durum, örneğin doğuştan katarakt, en ağır sonuçları doğurur ve en hızlı müdahaleyi gerektirir.

İki gözün birlikte çalışmasına dayanan işlevlerin, özellikle derinlik algısının duyarlı dönemi de erkendir. Bu, kaymanın erken fark edilmesinin neden bu kadar önemsendiğini açıklar.

Duyarlılık bir anahtar gibi kapanmaz; kademeli olarak azalır. Bu yüzden kesin bir yaş sınırı vermek, olguyu olduğundan keskin göstermek olur.

Yaygın anlatı şudur: belirli bir yaştan sonra yapılacak bir şey kalmaz. Bu, elimizdeki bilginin desteklediğinden daha güçlü bir ifadedir.

Azalan şey plastisitenin varlığı değil, ne kadar kolay elde edildiğidir. Aynı değişim için daha fazla tekrar, daha uzun süre ve daha hedefli bir uyaran gerekir.

Nitekim erişkin ambliyoplarda da kazanım bildirilmiştir: iki gözü birlikte çalıştıran dikoptik yaklaşımlarla erişkin beyninin bu tür bir eğitime yanıt verebildiği gösterilmiştir (Li ve ark., Current Biology, 2013).

Doğru çerçeve şudur: erken dönem en elverişli dönemdir, ama tek dönem değildir.

Birincisi, takvime uymanın gerçek bir gerekçesi vardır. Erken yakalanan bir ambliyopi genellikle daha kısa sürede ve daha az uğraşla düzelir.

İkincisi, geç kalınmış bir tanı denemeye değmez anlamına gelmez. Yaş, tedaviyi elemek için değil, beklentiyi ve süreyi belirlemek için kullanılan bir bilgidir.

Üçüncüsü, plastisite tekrar gerektirir. Kısa ve düzenli seansların aylar boyunca sürdürülmesi, teoride kusursuz ama uygulanamayan bir plandan daha değerlidir. Bir yöntemin fiilen yapılabilir olması, o yöntemin en önemli özelliklerinden biridir.